Uroczystości 70. rocznicy śmierc…

15 lipca 2013 w Kated…

70. rocznica śmierci gen. Władys…

15 lipca o godz. 19.30 bę…

Jak wypełnić formularz "Claim to…

Należy podać wszystkie in…

Wniesienie sprawy do kolegium ds…

Employment Tribunal czyli…

Problemy w zakładzie pracy i kon…

W Wielkiej Brytanii dział…

Obowiązki pracownika

Każda osoba pracująca w Z…

Specjalne prawa osób zatrudniony…

Osoby poszukujące pracy m…

Dodatkowe prawa pracownika

Prawa wymienione w poprze…

Twoje podstawowe prawa

Każdemu, kto pracuje w Zj…

Pracownik czy robotnik?

a) pracownik Wedle bry…

«
»

Z dziejów Anglii

Wielka Brytania jest największą z Wysp Brytyjskich. Od kontynentu europejskiego oddziela ją Cieśnina Kaletańska. Południowe wybrzeże wyspy tworzą białe, kredowe skały – stąd stara nazwa Albionu (łac. albus – biały). Anglia jest największą częścią Wielkiej Brytanii i ona przez wieki dominowała politycznie lecz do dziś zachowała się pewna odrębność innych części – Szkocji i Walii.

Z wczesnymi dziejami Wysp Brytyjskich wiążą się tajemnicze budowle megalityczne, krąg kamienny z Castelrigg w północnej Anglii i najbardziej znany, niezwykle precyzyjnie wykonany podwójny krąg kamienny w Stonehenge. Przypuszcza się, że sposób ustawienia tych głazów ma związek z obserwacjami słońca, księżyca i gwiazd.

Wyspy Brytyjskie już w latach przed naszą erą były zamieszkane przez ludność celtycką (Gaelów, Brytów, Belgów). Brytowie dali nazwę wyspie, gdyż głównie z nimi stykali się Rzymianie. W strefę wpływów rzymskich dostały się wyspy już w I w. p.n.e., kiedy to dwukrotnie wyprawiał się tam Juliusz Cezar. Prowincją rzymskąstała się Brytania w I w. n.e. – za rządów cesarza Klaudiusza. Panowanie rzymskie nie objęło całej wyspy, przez długie lata trwały walki, wybuchały powstania antyrzymskie. Aby zabezpieczyć prowincję przed napadami Celtów szkockich, w l. 122 – 128 na granicy Anglii i Szkocji, Rzymianie wybudowali system potężnych fortyfikacji zwany murem Hadriana. Wał miał ok. 120 km długości i był wzmocniony fortami i posterunkami, łącząc ujście Solway i Tyne. Później, już w Szkocji, powstał wał Antonina, z którego jednak Rzymianie musieli się wycofać. Celtycka ludność Brytanii w niewielkim stopniu uległa romanizacji, inaczej niż w położonej za Kanałem La Manche – Galii. Po rzymskich wojskach pozostała sieć doskonałych dróg, ich układ miał wpływ na dzisiejszą sieć komunikacyjną Anglii. Korzeniami później powstałych miast często były obozy wojskowe Rzymian (końcówki – chester lub caster w ich nazwach wywodzą się od łacińskiego castrum – obóz). Początkowo stolicą prowincji Brytania był Colchester, później najprawdopodobniej największe miasto – Londyn.

W 407 r. legiony rzymskie opuściły wyspę, bardziej potrzebne były na kontynencie, gdzie trwała wielka wędrówka ludów. Również Wyspy Brytyjskie objął, między połową V i VI w., najazd germańskich Anglów, Sasów i Jutów. Miejscową ludność w pewnej mierze uzależniono, jednak spora jej część schroniła się w górzystej Walii i Kornwalii. Prawdopodobnie wówczas powstał trzon legendy o królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu, o królowej Ginewrze i Lancelocie, czarnoksiężniku Merlinie. Legenda ta wywarła duży wpływ na kulturę średniowiecznej Europy, weszła do średniowiecznych romansów i chanson de geste.

Anglosasi stopniowo zaczęli tworzyć małe państewka (było ich kilkanaście), później ich liczba zmalała do siedmiu – stąd nazwa Heptarchia (Wessex, Sussex, Essex, Kent, East Anglia, Marcia, Nortumbria). Chrześcijaństwo docierało do wysp już w czasach rzymskich, ale po najeździe przetrwało jedynie w celtyckiej Walii i Irlandii, natomiast w Anglii znów zapanowało pogaństwo. Stopniowo chrześcijaństwo zaczęło docierać do Anglosasów z Irlandii i z Rzymu. W końcu VI w. do Brytanii przybył św. Augustyn, który ochrzcił króla Kentu i założył klasztor w Canterbury. W 604 r. powstało biskupstwo w Rochester, ochrzczono ludność Essex. W końcu VII w. powstała w Anglii jednolita administracja kościelna, arcybiskupstwo w Canterbury i 12 biskupstw. Budowano liczne klasztory, głównie benedyktyńskie oraz szkoły przyklasztorne.

Zjednoczenie państewek anglosaskich nastąpiło w IX w. na skutek zagrożenia ze strony piratów duńskich (Normanów, Wikingów), powstało wówczas jedno państwo anglosaskie z królem Alfredem (849–899). Duńczycy osiedlili się na północy kraju i w czasie dwóch następnych wieków zasymilowali się. W XI wieku niebezpieczeństwo powróciło, w tym czasie Normanowie (Duńczycy, Szwedzi, Norwegowie) dokonywali napadów łupieskich, ale także zakładali nowe państwa na terenach podbitych. Przykładem może tu być, założone we Francji księstwo – Normandia. W 1016 r. królem Anglii został Kanut Wielki, władca Danii i Norwegii, spokrewniony przez matkę z polskimi Piastami. Jednak w 1042 r. korona wróciła do dynastii anglosaskiej. Mimo to sytuacja w Anglii była niestabilna, co wykorzystali Normanowie francuscy. Książę Normandii Wilhelm, zwany później Wilhelmem Zdobywcą, w bitwie pod Hastings rozgromił wojska anglosaskie i ogłosił się królem Anglii. Równocześnie pozostał lennikiem króla Francji, co w przyszłości prowadziło do wielu konfliktów. Historia podboju Anglii przez Normanów została przedstawiona na haftowanej, niezwykle pięknej tkaninie zwanej tkaniną królowej Matyldy. Wykonana prawdopodobnie w Anglii tkanina, nawiązująca stylem do angielskiego malarstwa miniaturowego, przechowywana jest w normandzkim Bayeux. Wilhelm dysponował silną władzą królewską, nakazał dokonanie ogólnokrajowego katastru (Domesdey Book) w 1085 r. Był to rodzaj spisu powszechnego, mówiącego dużo o ludności i gospodarce Anglii. Wilhelm zachował w pewnym stopniu dawne tradycje anglosaskie – system wymiaru sprawiedliwości, urząd szeryfa. Jednak wyższe warstwy społeczne tworzyli Normanowie, którzy używali języka francuskiego, w Kościele używano łaciny, natomiast język angielski został zepchnięty do roli gwary warstw niższych. Królowie angielscy, równocześnie książęta Normandii posiadali na kontynencie bardzo duże domeny, szczególnie gdy tron objął Henryk II Plantagenet, syn wnuczki Wilhelma Zdobywcy i hrabiego Andegawenii Gotfryda Plantageneta. Henryk II dzięki małżeństwu z Eleonorą Akwitańską uzyskał całą zachodnią Francję. Fakt ten doprowadził do długotrwałych konfliktów i wojen z francuską dynastią Kapetyngów. Henryk II, aby prowadzić walki we Francji, wprowadził podatek – tzw. tarczowe. Płacący go feudałowie byli zwolnieni z uciążliwej służby na kontynencie, zaś król miał środki finansowe na organizację dobrze wyszkolonych wojsk najemnych. Anglia słynęła z doskonałej piechoty i łuczników, wojsk, które lepiej sprawdzały się na polu walki niż pospolite ruszenie rycerskie na kontynencie.

Henryk II opodatkował również Kościół i chciał go bardziej sobie podporządkować. Doprowadziło to do konfliktu z arcybiskupem Canterbury Tomaszem Backetem i zamordowania duchownego w 1170 r. Tomasza Kościół uznał za świętego, król musiał się upokorzyć i wycofać z reform. Henryk II był władcą niezwykle ambitnym, myślał nawet o koronie cesarskiej, zapoczątkował podbój Irlandii. Politykę jego kontynuował syn, Ryszard Lwie Serce, mimo iż za życia Henryka II był z ojcem w konflikcie. Postać Ryszarda nierozerwalnie kojarzy się z krucjatami i z legendą o szlachetnym rozbójniku z lasu w Sherwood – Robin Hoodzie. Po przypadkowej śmierci Ryszarda Lwie Serce, na tron wstąpił jego brat Jan bez Ziemi, jeden ze słabszych władców średniowiecznej Anglii. Za jego panowania Anglia ponosiła klęski w walce z Francją, została lennem papieskim. Wykorzystali to baronowie w sojuszu z duchowieństwem oraz miastami i wymogli na królu wydanie przywileju zwanego Wielką Kartą Swobód (Magna Charta Libertatum) w 1215 r., dokument ten uważany jest za część składową współczesnej konstytucji angielskiej. Należy wspomnieć, że Zjednoczone Królestwo nie posiada konstytucji jako jednego aktu prawnego. Karta gwarantowała wolność osobistą »żaden wolny człowiek nie może być uwięziony ani pozbawiony mienia… inaczej jak tylko na podstawie prawomocnego wyroku równych mu«. Nie dotyczyło to jednak ludności zależnej. Potwierdzono »dawne wolności i swobody miasta Londynu«. Karta ta była w Anglii gloryfikowana jako świętość narodowa.

Pośrednio Karta miała wpływ na powstanie Parlamentu angielskiego. Następni władcy nie przestrzegali postanowień Karty, co wywołało w II połowie XIII w. bunt rycerstwa i miast. Henryk III musiał zgodzić się na zwołanie Parlamentu, jako przedstawicielstwa trzech stanów (rycerstwa, duchowieństwa i miast). Parlament, który kształtował się stopniowo, ostatecznie w II połowie XIV w. stał się ciałem dwuizbowym. Składał się z Izby Gmin i z Izby Lordów. W wyższej izbie – Izbie Lordów zasiadali dostojnicy kościelni i przedstawiciele możnowładztwa (parowie Anglii) z mianowania króla lub dziedzicznie. W izbie niższej – Izbie Gmin zasiadali przedstawiciele rycerstwa (hrabstw) i uprzywilejowanych miast, powoływani drogą wyborów. Obowiązywał bardzo wysoki cenzus majątkowy. W Anglii młodsi synowie rycerzy, nie mogąc liczyć na ziemię, bo tę otrzymywał najstarszy syn, często osiedlali się w mieście i zajmowali handlem. Z kolei mieszczanie, nabywali ziemię i przenikali do warstwy ziemiańskiej. Szczególnie później utrzymywanie się z handlu nie hańbiło szlachcica, jak to było w Polsce. Ciekawe, że przedstawiciele miast mieli przewagę liczebną w Izbie Gmin.

Wzrost aktywności politycznej mieszczaństwa wiązał się z jego zamożnością. W XII i XIII w. rozwijał się handel, również zagraniczny oraz rzemiosło. W tym czasie, głównie z powodów gospodarczych, wypędzono z Anglii Żydów. Powrócili oni dopiero w XVII w., kiedy potężne kupiectwo angielskie przestało obawiać się konkurencji, a w zmienionej sytuacji przydali się żydowscy bankierzy.

Rozwijała się również kultura.Powstawały nowe klasztory – obok wcześniejszych benedyktynów – cystersów, franciszkanów, dominikanów. Spowodowało to ożywienie w znajdującym się w upadku umysłowym Kościele. Niezwykle ważnymi wydarzeniami było utworzenie uniwersytetu w Oksfordzie, a następnie w Cambridge. W średniowieczu Oksford górował nad Cambridge poziomem nauczania, rywalizacja między nimi zaczęła się w czasach nowożytnych. Profesorem Oksfordu był w XIII w. Roger Bacon, franciszkanin, autor prac z zakresu matematyki, optyki, filozofii. Bacon odrzucił metodę scholastyczną, podkreślał znaczenie wiedzy empirycznej. Naraziło go to na krytykę ze strony Kościoła, a nawet pobyt w więzieniu klasztornym.

Architektura w XI w. reprezentowała styl romański, w Anglii nazywany stylem normandzkim, można tu wymienić katedry w Durhum, Winchester, Lincoln, Worchester, a z zamków część londyńskiego Tower (White Tower). Bardzo wcześnie pojawił się w Anglii gotyk – już w XII w. Styl ten panował w budownictwie angielskim bardzo długo, wyróżnia się stadium wczesne, ozdobne i perpendykularne. Wczesny gotyk panował do końca XIII w. Budowle miały wielkie rozmiary, były mniej strzeliste niż kościoły we Francji i w Niemczech (Chichester, Wells, Salisbury). Gotyk ozdobny wyróżniał się wielkimi, ozdobnymi oknami (Exter, Lincoln, York) i przekształcił się wkrótce w styl perpendykularny – uznawany za narodowy styl angielski. Jego najbardziej charakterystyczną cechą są bogato zdobione sklepienia wachlarzowo- siatkowe (Westminster Abbey, King’s College w Oksfordzie). W stylu tym wzniesiono również wiele budowli świeckich, m.in. londyński ratusz Guildhall. Kolegia uniwersyteckie cechowały się wielkimi rozmiarami i skupieniem ich wokół dziedzińca ze studnią pośrodku.

Jak już zaznaczono, monarchia angielska w średniowieczu obejmowała tylko część wyspy. Szkocja była odrębnym królestwem, celtycka Walia dopiero w XIII w. została podbita przez królów angielskich i od 1284 r. następcy angielskiego tronu zaczęli używać tytułu książąt Walii.

Na XIV i XV w. przypada okres wielkiej wojny między Anglią i Francją, zwanej wojną stuletnią. Przyczyną wojny były spory dynastyczne (pretensje władców Anglii do korony francuskiej wobec wygaśnięcia w 1328 r. starszej linii dynastii Kapetyngów i objęcie tronu przez młodszą – Walezjuszy), spory terytorialne (posiadłości angielskie we Francji) i konflikty ekonomiczne (zatargi o wpływy we Flandrii, głównego odbiorcy wełny angielskiej). Przez wiele lat przewagę militarną mieli Anglicy, których wojska w dużym stopniu stanowiła piechota i łucznicy. Konne rycerstwo francuskie ponosiło klęski. Wojna trwała długo, gdyż dawała bogate łupy rycerstwu. W 1348 r. w Anglii, jak i w całej Europie, wystąpiła epidemia dżumy, zwanej »czarną śmiercią«, która spowodowała ubytek 1/3 ludności Anglii. Brak siły roboczej spowodował podwyżkę czynszów i pogorszenie sytuacji chłopów. W rezultacie doszło do wybuchu powstania chłopskiego (Wata Tylera).

Kolejnym wstrząsem w latach 1455–85 były walki o tron angielski pomiędzy dwoma liniami dynastii Plantagenetów, zwane wojną Dwóch Róż. Linie te to Lancastrowie (róża czerwona) i Yorkowie (róża biała). Wojna ta doprowadziła do wytrzebienia w dużym stopniu angielskiej arystokracji. Kto nie ginął na polu walki, był mordowany przez przeciwników. O tych mrocznych czasach pisał później w swych dramatach W. Szekspir. Niechlubnym przykładem jest tu Ryszard III, który kazał udusić swoich bratanków, będąc ich opiekunem. Po nim tron objął powinowaty Lancasterów – Henryk Tudor (Henryk VII), który przez małżeństwo z córką Edwarda IV Yorka uprawomocnił swą władzę.

W czasie obu tych wojen zaczęła kształtować się odrębność kulturowa Anglii, zeszła na drugi plan łacina i język francuski, język angielski stał się językiem piśmiennictwa. W 1363 r. kanclerz po raz pierwszy otworzył sesję Parlamentu po angielsku, a w 1399 r. również monarcha przemówił w Parlamencie w tym języku. W szkołach także zaczęto używać angielskiego, jedynie na uniwersytetach pozostała łacina. W rodzimym języku napisał słynne Opowieści kanterberyjskie znany poeta Geoffrey Chancer.

Szczególnie znanym filozofem schyłku średniowiecza był William Ockham, profesor Oksfordu, który udoskonalił metodę indukcyjną. Do historii przeszła sformułowana przez niego zasada, zwana »brzytwą« Ockhama, zalecająca, aby nie mnożyć bytów ponad miarę.

Dynastia Tudorów oparła się w swych rządach na średniej szlachcie (gentry) i bogacącym się mieszczaństwie. Władza króla uległa wzmocnieniu, jego autorytet wzrósł dzięki specjalnym sądom (Izba Gwiaździsta i Izba Tajna).

Wielkie odkrycia geograficzne w sposób zasadniczy zmieniły miejsce Anglii w świecie – z peryferyjnego na centralne. Wielką zasługą Henryka VIII była budowa silnej floty wojennej, założenie stoczni w Woolwich i Deptford oraz tzw. Trinity House Corporation zajmującej się żeglugą i handlem.

Ogromny wpływ na dzieje Anglii wywarła też reformacja. Stosunek Henryka VIII do reformacji był początkowo wrogi, papież przyznał nawet królowi tytuł obrońcy wiary. Przyczyną zerwania z Rzymem i stworzenia nowej religii były zarówno względy osobiste, jak też przyczyny polityczne i gospodarcze. Henryk VIII po kilku latach małżeństwa z Katarzyną Aragońską miał jedynie córkę Marię. Pragnąc doczekać się męskiego potomka, chciał unieważnienia małżeństwa. Papież Klemens VII, obawiając się cesarza Karola V, którego ciotką była Katarzyna, odmówił. Wówczas Henryk VIII wystąpił przeciw Rzymowi, poparł go Parlament i prymas Cranmer, który ogłosił, że małżeństwo króla jest nieważne. Henryk VIII poślubił Annę Boleyn, a potomstwo z tego małżeństwa uznano za legalne. W 1534 r. parlament uchwalił Akt o supremacji, uznając niezależność Kościoła w Anglii od papieża i czyniąc króla głową Kościoła anglikańskiego. Król wzmocnił swą pozycję i zyskał popleczników, dzięki przeprowadzeniu sekularyzacji majątków kościelnych w latach 1536–39. Zlikwidowano ponad 800 klasztorów, których ziemie nabywała chętnie szlachta i bogate mieszczaństwo, w mniejszym stopniu sam król. Przeciwnicy nowej religii, którzy pozostali przy katolicyzmie, jak wybitny humanista Tomasz Morus, byli skazywani na śmierć, a ich majątki konfiskowano. Bezwzględny w swym postępowaniu król wysłał na szafot nie tylko dwie ze swych sześciu żon (Annę Boleyn i Katarzynę Howard), ale i wielu prawdziwych i rzekomych »heretyków«.

Po śmierci króla panować miał jego dziewięcioletni syn Edward VI. W rzeczywistości rządziło jego otoczenie. Kościół anglikański, dotąd pod względem dogmatycznym mało się różniący od katolicyzmu, nabrał cech bardziej protestanckich, wprowadzono język angielski do nabożeństw, zniesiono celibat księży i skasowano wiele obrzędów katolickich.

Z kolei rządy Marii Tudor zwanej Krwawą (Bloody), to powrót do katolicyzmu. Rządy Marii były bardzo niepopularne, tak jak jej małżeństwo z księciem hiszpańskim Filipem (wkrótce Filip II, król Hiszpanii). Po jej śmierci tron objęła córka Henryka VIII i Anny Boleyn – Elżbieta I (1558–1603), której rządy to jeden z najświetniejszych okresów w historii Anglii; mówi się wręcz o epoce elżbietańskiej.

Dwudziestopięcioletnia królowa obejmując tron, miała za sobą trudne lata, przez jakiś czas za rządów Marii groziła jej śmierć, przebywała w więzieniu w Tower, gdzie poprzednio stracono jej matkę. Wychowywała się w skromnych warunkach, ciągle niepewna swej pozycji – raz księżniczka, to znów bękart, oskarżana przez siostrę o wyznawanie niewłaściwej religii. Dzięki sympatii ostatniej żony Henryka VIII, Katarzyny Parr, otrzymała staranne wykształcenie.

Elżbieta I była opanowana, skryta, miała talenty dyplomatyczne, potrafiła słuchać i rozmawiać. Posiadała rozległą wiedzę, czytała pisma filozoficzne, ekonomiczne i literackie. Większość jej doradców to wybitni politycy, tacy jak Francis Walsingham, Wiliam Cecil i Thomas Gresham. Nauczona smutnym losem swej matki i innych kobiet z otoczenia ojca, nie ufała mężczyznom. Odrzuciła liczne propozycje małżeństwa, miewała faworytów ale jeśli ją zawiedli, okazywali się nieuczciwi, bez skrupułów pozbywała się ich.

Całą niespożytą energię i zdolności poświęciła rządzeniu państwem. Umiała kierować ludźmi, szukała kontaktów z poddanymi podróżując po kraju, zdobyła ich poparcie. Młoda, energiczna i lubiana królowa sprawiła, że jej kraj to była »szczęśliwa, wesoła Anglia«.

Elżbieta, sama raczej obojętna religijnie, przywróciła Kościół anglikański. Chciała być tolerancyjna, ale ciągle informowano ją o prawdziwych lub rzekomych spiskach katolików, zamachach przygotowywanych na jej życie. Katolicy byli więc prześladowani. W tej sytuacji papież obłożył ją ekskomuniką w 1570 r.

Stopniowo pogarszały się stosunki z Hiszpanią, która zdobyła imponujące imperium kolonialne i panowała na morzach. Pretekstem do wojny stała się sprawa Marii Stuart, królowej Szkocji. Maria powróciła do Szkocji z Francji, po śmierci męża Franciszka I. Była piękną kobietą, katoliczką, ale jej obyczaje były renesansowo swobodne. Nic dziwnego, że wkrótce popadła w konflikt ze swymi poddanymi. W Szkocji w XVI w. upowszechnił się kalwinizm w odmianie prezbiteriańskiej, wyznawcy religii lansującej skromność, wstrzemięźliwość nie mogli tolerować kobiety oskarżanej o rozpustę i morderstwo męża. Maria uciekła do Anglii, gdzie Elżbieta najpierw otoczyła ją opieką, ale wkrótce wobec zarzutów stawianych Marii Stuart, pozwoliła ją uwięzić i następnie ściąć. Wydarzenie to przyśpieszyło wybuch wojny z Hiszpanią. Flota angielska pod dowództwem F. Drake’a zaatakowała Hiszpanów koło Kadyksu. Drake już wielokrotnie narażał się Hiszpanom, początkowo był korsarzem, kaprem, którego działania przeciwko flocie i koloniom hiszpańskim były akceptowane przez królową. Francis Drake opłynął kulę ziemską jako pierwszy Anglik, przywożąc przy tym ogromne łupy. Mimo oburzenia Filipa, Elżbieta pasowała go na rycerza i nosiła klejnoty ofiarowane przez niego.

Filip II podjął decyzję o ataku na Anglię wielkiej floty hiszpańskiej. W 1588 r. nastąpiła klęska tak zwanej Niezwyciężonej Armady, rok ten uważa się za koniec panowania Hiszpanii na morzach i początek morskiej potęgi Anglii.

Rządy Tudorów to okres szybkiego rozwoju gospodarczego Anglii. Istotne zmiany nastąpiły na wsi. Zapotrzebowanie na wełnę spowodowało, że postępowało tak zwane ogradzanie. Drobne gospodarstwa chłopskie były włączane do dużych majątków, powstawały tam pastwiska dla owiec. Zaprzestano wywozu wełny do Flandrii, zaczęto na wielką skalę produkować sukno w Anglii. Powstawały manufaktury, rozwijał się przemysł nakładczy. Wywłaszczeni chłopi stawali się tanią siłą roboczą, tym bardziej tanią, że lepiej było podjąć nawet najmniej płatną pracę, niż być narażonym na zarzut włóczęgostwa, za co groziło więzienie, a nawet kara śmierci.

Niezwykle dynamicznie rozwijały się też inne gałęzie przemysłu, a poza tym handel. W średniowieczu dużą rolę w handlu zagranicznym Anglii odgrywali cudzoziemcy, zwłaszcza Hanza niemiecka, utrzymująca wymianę w rejonie Morza Północnego i Bałtyku. Stopniowo jednak zaczęły powstawać prywatne kompanie kupieckie – były to m.in. Kompania Moskiewska do handlu z Rosją przez Archangielsk, Kompania Wschodnia, której głównym partnerem była Polska. Do Polski wywożono głównie sukno i artykuły kolonialne, a z niej przywożono towary okrętowe – len, konopie, liny okrętowe, dziegieć, smołę. Największą i najważniejszą dla rozwoju Anglii spółką była Kompania Wschodnioindyjska, która dała początek panowaniu angielskiemu w Indiach i przysporzyła jej wielkich bogactw. Własnością korony stały się Indie dopiero w XIX w. i nazywane były perłą korony brytyjskiej.

Od XVI w. trwała intensywna działalność kolonizatorska, również na kontynencie amerykańskim.

Rozwój humanizmu przypadł w Anglii na okres nieco późniejszy niż na kontynencie. Najznakomitszym przedstawicielem humanizmu był Tomasz Morus, autor słynnej »Utopii«, dzieła ukazującego zło społeczne oraz przedstawiającego wizję społeczeństwa idealnego. Dopiero w epoce elżbietańskiej nastąpił rozwój architektury, powstawały głównie budowle reprezentacyjne, z dużymi oknami i wielkimi zdobionymi kominami (Hampton Court, Hatfield House).

Reformacja spowodowała chwilowy kryzys szkolnictwa (likwidacja szkół przyklasztornych), zostało ono odbudowane pod koniec wieku XVI. Rozwijały się uniwersytety w Oksford i Cambridge, ten drugi liczył na początku XVII w. około 3000 studentów. Coraz więcej osób świeckich, m.in. przyszłych posłów, zdobywało tam i w londyńskich szkołach prawnych wykształcenie. Przedstawiciele bogacących się klas średnich kształcili się w elitarnych szkołach średnich – Eton i Winchester. Warstwy średnie i wyższe dzięki reformacji masowo studiowały Biblię, powszechna też była kultura muzyczna.

Rozwijała się nauka, wyniki badań eksperymentalnych ogłaszane były w języku angielskim. Dużą rolę spełniał mecenat królewski i prywatny, np. kupiec londyński i finansista Thomas Gresham wyposażył 7 katedr w utworzonym przez siebie w Londynie kolegium.

Anglia w II połowie XVI w. przeżywała złoty wiek kultury. Idee humanizmu upowszechniły się, dotarły do uniwersytetów. Wychowankiem Trinity College w Cambridge był Francis Bacon, wybitny filozof, autor tzw. teorii złudzeń, zwolennik empiryzmu.

William Szekspir, wybitny poeta i dramaturg epoki elżbietańskiej, był jednym z najwybitniejszych twórców w dziejach literatury powszechnej. Szekspir, najpotężniejsza indywidualność teatru, w swej twórczości poruszał odwieczne ludzkie problemy, przedstawiając z niezwykłą plastyką i znawstwem charaktery oraz sytuacje.

Ironią historii można nazwać fakt, że po bezpotomnej śmierci Elżbiety I, tron angielski odziedziczył syn Marii Stuart, straconej na szafocie za cichym przyzwoleniem Elżbiety. Stuartowie – Jakub I i Karol I znaleźli się w konflikcie z Parlamentem, z gentry (nową szlachtą) i mieszczaństwem. Ideologią przeciwników Stuartów stał się w dużym stopniu purytanizm, angielska odmiana kalwinizmu. Purytanie cenili bogobojność, skromność, wielką pracowitość i posuniętą do skąpstwa oszczędność. Drażniła ich rozrzutność dworu, magnatów, Kościoła anglikańskiego, nienawidzili papistów (katolików). Jakub I, monarcha dążący do absolutyzmu, napotkał na silną opozycję w Parlamencie. Domagała się ona odebrania królowi licznych praw (nakładanie podatków, specjalne sądy królewskie ) i przywrócenia Parlamentowi mocnej pozycji. Jakub I i Karol I rzadko zwoływali Parlament. Opór wzbudziła też drastyczna zmiana w polityce zagranicznej Anglii, polityka prohiszpańska, zbliżenie z katolicką Francją, brak poparcia dla hugenotów francuskich (sprawa La Rochelle ). Karol I mając kłopoty finansowe zwołał Parlament, gdy jednak ten przedstawił swoje żądania w formie »Petycji o Prawo«, król początkowo przyjął ją, aby potem ją łamać. Uwięził przywódców opozycji i przez 11 lat rządził bez Parlamentu. Klęski w wojnie ze Szkocją zmusiły go do zwołania Parlamentu w 1640 r. Parlament ukarał niefortunnych doradców króla i uchwalił prawa ograniczające jego władzę. Ostatecznie doszło do wybuchu wojny domowej pomiędzy rojalistami (kawalerowie) i zwolennikami Parlamentu (okrągłogłowi) z Oliwerem Cromwellem na czele. W 1649 r. Karol I został stracony i Anglia na krótko została republiką. Cromwell wprowadził rodzaj dyktatury wojskowej, zlikwidował radykalne ugrupowaniaw wojsku i Parlamencie. Prowadził politykę zagraniczną odpowiadającą gentry, wydał Akt Nawigacyjny chroniący interesy Anglii na morzach i w koloniach. Oficerów i żołnierzy swej armii wynagrodził, nadając im majątki odbierane Irlandczykom w podbijanej właśnie Irlandii. Ale po śmierci Cromwella nastąpiła restauracja Stuartów (1660–88). Karol II prowadził ugodową politykę, a podpisanie przez niego ustawy Habeas Corpus Act, wprowadziło proceduralne gwarancje nietykalności osobistej, zaś polityka gospodarcza króla odpowiadała gentry i burżuazji. Parlament zwalczał radykalne sekty, purytanów i katolików, przywrócono znaczenie Kościoła anglikańskiego. Jednak polityka zagraniczna króla, jego związki z Francją Ludwika XIV były odbierane z niechęcią. Stosunki monarchii z Parlamentem pogorszyły się znacząco za panowania Jakuba II, katolika. W 1688 r. dokonano tzw. chlubnej rewolucji odsuwając Jakuba II, a na tron powołując córkę Jakuba – Marię, protestantkę i jej męża, namiestnika Holandii Wilhelma Orańskiego. Odtąd zaczęły się w Anglii kształtować rządy w pełni parlamentarne. Już wcześniej powstały zaczątki partii politycznych – torysów i wigów. Monarchowie zatwierdzili tzw. Deklarację Praw, ograniczającą władzę królewską i ugruntowującą znaczenie Parlamentu. W 1714 r., zgodnie z Aktem o sukcesji, tron objęła dynastia hanowerska. Ponieważ rządy kolejno sprawowali Jerzy I, II, III, IV, mówi się o erze georgiańskiej w Anglii XVIII w. Trwała w tym czasie unia personalna Anglii i Hanoweru w Rzeszy Niemieckiej. Ponieważ Jerzy I nie znał wcale języka angielskiego, nie mógł porozumieć się ze swoimi ministrami. Stopniowo zaczęła wzrastać rola gabinetu ministrów, a szczególnie premiera, który stał się pośrednikiem między rządem a monarchą. Utrwalały się po raz pierwszy na świecie, tak powszechne obecnie zasady, jak odpowiedzialność rządu przed Parlamentem, czy tworzenie rządu przez partię, która wygrała wybory do Izby Gmin. Coraz powszechniejsze też stawało się przekonanie, że »król panuje ale nie rządzi«.

Wspaniale rozwijała się filozofia i nauki społeczne. John Locke był autorem sensualistycznej teorii poznania, prekursorem liberalizmu. Tomasz Hobbes, autor »Lewiatana« – traktatu przedstawiającego teorię umowy społecznej. Izaak Newton jest znany przede wszystkim jako odkrywca praw dynamiki i prawa powszechnego ciążenia.

Powstawały liczne biblioteki, obserwatorium astronomiczne w Greenwich, utworzono instytucję naukową – Królewskie Towarzystwo (Royal Society). Royal Society było to najstarsze towarzystwo naukowe na świecie, założone jako Towarzystwo Filozoficzne w 1645 r. Po wojnie domowej zatwierdził je Karol II jako The Royal Society of London for Improving Natural Knowledge (Królewskie Towarzystwo Londyńskie dla Rozwoju Nauk Przyrodniczych) w 1662 roku. Pełniło ono rolę brytyjskiej akademii nauk i odegrało ważną rolę w rozwoju nauk przyrodniczych w XVIII – XIX w. Wśród przewodniczących byli tacy ludzie jak: Samuel Pepys, Sir Izaak Newton, Lord Rauleigh, Sir William Crookes.

W architekturze styl Tudorów zaczął przechodzić w styl palladiański, wzorowany na twórczości włoskiego architekta. Niektórzy łączą ten okres z barokiem, inni mówią o klasycyzmie. Styl ten miał trwać aż do 1830 r. i wyróżnia się tu cztery kierunki: Jacobean, Queen Anne, Georgian i Regency. Najsłynniejszym architektem tych czasów był Christopher Wren, który odbudowywał Londyn po wielkim pożarze 1666 r. (m.in. spłonęła katedra św. Pawła). Rozwijała się również sztuka ogrodowa – W. Kent i W. Chambers byli twórcami parku krajobrazowego, o naturalnym, nieregularnym układzie (przeciwwaga sztuczności ogrodu barokowego).

W dobie Oświecenia nadal rozwijała się filozofia, do idei Locke’a nawiązywali G. Berkley i D. Hume. Prekursorem nowożytnej powieści był Daniel Defoe – »Przypadki Robinsona Cruzoe«.

Analiza produkcji i wymiany, dokonana przez Adama Smitha w dziele »Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów« stała się podstawą nowożytnej ekonomii politycznej. Sformułował jako pierwszy tzw. prawo wartości, twierdząc, że wartość wytworzonych towarów jest zależna od pracy włożonej w ich wykonanie. Jak późniejsi liberałowie był przeciwny ingerencji państwa w gospodarkę.

Anglia w XVIII w. przeżywała, najwcześniej na świecie, okres rewolucji agrarnej i przemysłowej. Kolejne ogradzanie, komasacja gruntów doprowadziły do powstania wielkich majątków ziemskich, latyfundiów landlordów. W majątkach tych stosowano nowoczesne metody uprawy roli, intensywne nawożenie, melioracje i nowoczesne narzędzia – uprawiano ziemniaki i rośliny pastewne, gromadzono pasze na zimę, co zapobiegło wreszcie konieczności wybijania stad jesienią i poprawiło wyżywienie ludności. W hodowli wystąpiła specjalizacja, drogą krzyżówek uzyskano najlepsze rasy bydła rzeźnego lub mlecznego, koni wierzchowych, wyścigowych czy pociągowych. Wszystko to poprawiło wyżywienie ludności i stan jej zdrowia. W ciągu XVIII w. ludność Anglii prawie podwoiła się.

Równie gwałtowne zmiany zachodziły w przemyśle. System manufakturowy był przestarzały, zaczęto więc mechanizować tkactwo i przędzalnictwo. Stosowano początkowo napęd wodny, konny, a po wynalezieniu maszyny parowej przez J. Watta napęd parowy. W rezultacie zaczęły się rozwijać liczne gałęzie przemysłu – metalurgia, przemysł stoczniowy, wydobycie węgla. Postępowała urbanizacja, powstawały nowe miasta – ośrodki przemysłowe, ludność migrowała ze wsi do miast (w końcu XVIII w. z rolnictwa żyła tylko 1/3 ludności). Nastąpiły zmiany w komunikacji. Aby przewozić ciężkie towary, budowano kanały, regulowano rzeki. Usprawnieniem komunikacji zajął się Parlament, wydając liczne ustawy drogowe. Budową i utrzymaniem dróg zajęli się prywatni przedsiębiorcy, którzy następnie pobierali opłaty za przejazd. Kursowały dyliżanse, utrzymując regularne połączenia.

Wyższe i średnie warstwy społeczne żyły w dobrych warunkach. Pałace czy kamienice mieszczańskie były jasne, wygodne i dobrze ogrzane. Zaczęto bardziej dbać o higienę, Anglia była prekursorem, jeśli chodzi o water-closety. Dostępne stały się towary kolonialne, do powszechnego użytku weszła herbata i kawa. Produkowano, obok luksusowych, również tańsze wyroby porcelanowe (dotąd Anglicy jadali na talerzach cynowych).

Landlordowie – arystokracja ziemiańska, swoje ziemie oddawała farmerom w dzierżawę, ci do pracy wykorzystywali pracowników najemnych. Wielcy kupcy różnili się w niewielkim stopniu obyczajami od arystokracji, również nabywali majątki ziemskie, bo podnosiło to ich prestiż. Skromniej i pracowiciej żyła burżuazja, ciężko, wraz z rodzinami pracowali rzemieślnicy. Natomiast położenie robotników było niezwykle ciężkie, żyli w nędzy mimo pracy całej rodziny.

W XVIII w. Anglia stała się potęgą kolonialną i morską. Wyparła Holandię i Francję z licznych ziem w Azji i Ameryce. Prowadziła twardą politykę zarówno wobec tubylców, jak i własnych osadników, chcąc uzyskać jak największe zyski. Skutkiem tego był bunt kolonii północnoamerykańskich i powstanie Stanów Zjednoczonych.

Rozwijały się finanse, działała giełda, towarzystwa akcyjne. Od 1694 r. istniał Bank Anglii. Wracali bankierzy żydowscy, opuszczając pogrążoną w kryzysie Holandię. Polityką Anglii kierowali w XVIII w. wybitni politycy, jak Robert Walpole i Wiliam Pitt Starszy. Wprawdzie król Jerzy III usiłował działać wbrew Parlamentowi, ale po klęsce w Ameryce pełną władzę odzyskał Parlament i nowy premier Wiliam Pitt Młodszy.

Wybuch rewolucji we Francji został przyjęty z niepokojem przez zachowawcze ugrupowania angielskie. Powstała wówczas ideologia konserwatyzmu, której autorem był Edmund Burke.

W następnym okresie Anglia zaangażowała się w tworzenie koalicji antyfrancuskich i antynapoleońskich. Wynikało to z zagrożenia interesów Anglii na kontynencie oraz z lansowania przez W. Brytanię zasady równowagi europejskiej, którą Francja drastycznie naruszała. Napoleon usiłował nawet dokonać lądowania na wyspie, jednak klęska jego floty koło przylądka Trafalgar w 1805 r., uniemożliwiła mu realizację tego zamierzenia. W trakcie bitwy poległ admirał Horatio Nelson, ale flota angielska była niezwyciężona. Również zastosowanie blokady kontynentalnej, narzuconej prawie całej Europie, nie przyniosło Napoleonowi sukcesu. Siły angielskie zaangażowały się szczególnie w walki z Francuzami w Hiszpanii, sukcesy odnosił tam Artur Wellesley, późniejszy książę Wellington. Nie miał do niego szczęścia Napoleon, również pod Waterloo, gdzie poniósł ostateczną klęskę.

Dyplomacja angielska odegrała czołową rolę na kongresie wiedeńskim. Podstawą porządku ustalonego wówczas stała się m.in. zasada równowagi europejskiej.

W okresie napoleońskim dokonano likwidacji resztek odrębności politycznej Irlandii. W 1800 r. utworzono Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii (United Kingdom of Great Britain and Ireland).

W I połowie XIX w. można mówić o dominacji gospodarczej Anglii w świecie. Londyn był finansowym centrum świata. Godne uwagi, że Anglicy potrafili przez cały wiek XIX zachować trwałość funta szterlinga, strzegąc równowagi bilansu płatniczego. Nadal rozwijał się przemysł, całkowicie już zmechanizowany. Maszynę parową udoskonalono i zastosowano w transporcie lądowym (kolej żelazna – G. Stephenson), w rolnictwie zaczęto stosować maszyny oraz nawozy sztuczne. Wysoka kultura rolna Anglii była wzorem do naśladowania. To tu zdobywał doświadczenie prekursor nowoczesnego rolnictwa w Polsce, hrabia Dezydery Chłapowski.

Poważne problemy wewnętrzne związane były z osobą monarchy, Jerzy III cierpiał na chorobę umysłową, jego następcy stawali się niepopularni. Autorytet monarchy zaczął wzrastać po 1837 r., kiedy tron objęła 18-letnia bratanica ostatnich królów – Wiktoria (1837–1901). W 1840 r. poślubiła księcia Alberta Sachsen-Coburg-Gotha (książę-małżonek), którego rodzina była skoligacona z większością domów panujących Europy.

W tym czasie w Anglii, jak w całej Europie, rozwijała się literatura romantyczna. Osiągnęła swe szczyty w twórczości G.G. Byrona, P.B. Shelley’a i J. Keatsa. Znanym twórcą powieści historycznych był Walter Scott, a autorką cenionych do dziś powieści obyczajowych Jane Austin. Tendencje romantyczne reprezentowały słynne siostry Bronte, natomiast realizm dominował w powieściach Ch. Dickensa i W. M. Thackerey’a. Nieco później poezję refleksyjno-filozoficzną reprezentowali R. Browning i A. Tennyson.

Duże zasługi dla rozwoju nauki miało nadal Towarzystwo Królewskie, które przekształciło się w Towarzystwo Naukowe. W Londynie działał też Instytut Królewski dla Szerzenia Wiedzy, prowadzący badania fizyczne i chemiczne. Doświadczenia prowadzili tam T. Young, H. Davy i M. Faraday.

W XIX w. trwała walka o demokratyzację prawa wyborczego i poprawę warunków życia robotników (ruch czartystów). Tylko w tej drugiej dziedzinie wywalczono pewne prawa, w II poł. XIX w. działały już związki zawodowe. Natomiast prawo wyborcze było stopniowo reformowane przez Parlament. Zmieniono zasięg okręgów wyborczych, który był niezmieniany od średniowiecza. Zlikwidowano przywileje tzw. zgniłych miasteczek, które przez wieki straciły znaczenie, a nowe okręgi wyborcze utworzono w ośrodkach przemysłowych, które dotąd nie wyłaniały posłów. Okręgi wyborcze były przeważnie jednomandatowe. Stopniowe obniżanie cenzusu majątkowego powodowało szybki wzrost liczby wyborców.

Nierozwiązaną kwestią wewnętrzną był status Irlandii, konflikt narastał w trudnej sytuacji politycznej, gospodarczej i religijnej. Setki tysięcy Irlandczyków emigrowało, głównie do USA.

Uregulowano natomiast sprawy kolonialne, większość kolonii zarządzanych dotąd przez kompanie, podporządkowano bezpośrednio koronie. Najpóźniej podjęto decyzję dotyczącą Indii, podległych dotąd Kompanii Wschodnioindyjskiej. Po powstaniu sipajów (żołnierzy hinduskich) podporządkowano je koronie, a w 1877 r. królowa Wiktoria została cesarzową Indii, na miejscu reprezentował ją wicekról. W drugiej połowie wieku postępowała ekspansja kolonialna w Afryce, gdzie Anglia opanowała ogromne, bogate terytoria. Usprawiedliwiano te działania argumentami gospodarczymi, demograficznymi, religijnymi, wręcz misją białego człowieka.

Anglia wzmocniła też swoje wpływy w basenie Morza Śródziemnego, w okresie tym premier B. Disraeli doprowadził do wykupienia akcji Kanału Sueskiego i wzmocnienia wpływów Anglii w Egipcie.

Niektóre kolonie z dużą ilością ludności białej, otrzymały status dominiów i sporą autonomię np. Australia, Kanada, Nowa Zelandia.

Najbardziej kontrowersyjną sprawą była kwestia południowej Afryki, wojna burska prowadzona przeciwko białej ludności, głównie holenderskiej. Na terenie republik burskich znaleziono złoża diamentów. Wojna prowadzona była bardzo brutalnie, ucierpiała głównie ludność cywilna.

W epoce wiktoriańskiej nadal ważną rolę w życiu społecznym Anglii odgrywała arystokracja, kształcona w ekskluzywnych szkołach Eton czy Harrow, odbywająca służbę wojskową w znanych pułkach i w gwardii królewskiej, zajmująca ważne stanowiska w Kościele anglikańskim, rządzie, sądownictwie. Było to ok. 300 rodzin, o różnym miejscu w hierarchii, ustalonej poprzez tytuły: książę (duke), markiz (marquis), hrabia (earl), wicehrabia (viscount) i baron. Droga do tych tytułów prowadziła przez tytuły rycerskie sir i baronet (dziedziczyli je tylko najstarsi synowie). Arystokracja miała jednak charakter otwarty, można było się tam dostać za zasługi dla korony.

Bogata burżuazja przewyższała swymi bogactwami arystokrację. Duże dochody uzyskiwała też średnia burżuazja, ludzie wolnych zawodów. Stopniowo polepszała się sytuacja robotników i rosły ich wpływy polityczne. Dotyczyło to zwłaszcza robotników wykwalifikowanych, których umiejętności fachowe były cenione. Oczywiście nadal wielką grupą społeczną, żyjącą w trudnych warunkach, byli pracownicy rolni, chałupnicy i lumpenproletariat.

W tym czasie wigowie zaczęli używać nazwy liberałów, a torysi – konserwatystów. Na przełomie XIX i XX w. nastąpiły istotne przemiany w systemie politycznym, w 1905 r. powstała Partia Pracy (Labour Party), reprezentująca robotników.

W II połowie XIX w. nastąpiły zmiany w organizacji szkolnictwa, stopniowo wprowadzano obowiązek kształcenia podstawowego. Zachętą do zdobywania solidnego wykształcenia było m.in. wprowadzenie egzaminów konkursowych przy obsadzaniu stanowisk w służbie państwowej. Reformowano szkoły średnie, wprowadzając języki nowożytne, historię, geografię i przedmioty przyrodnicze. Uniwersytety w Oksford i Cambridge miały charakter zachowawczy. Natomiast wyrazem dążeń do modernizacji studiów wyższych było utworzenie Uniwersytetu Londyńskiego w 1828 r., wprowadzono tam takie kierunki jak medycyna, prawo, matematyka, ekonomia polityczna, inżynieria, chemia, nauki przyrodnicze i języki nowożytne. Powstawały liczne specjalistyczne towarzystwa naukowe, w Cambridge powstało słynne laboratorium Cavendisha.

Wśród wybitnych uczonych trzeba wymienić J. S. Milla, T. Malthusa, H. Spencera i Ch. Darwina. Chyba żadna praca naukowa nie wzbudziła tyle emocji, co »O powstawaniu gatunków« Darwina. W dziedzinie nauk ścisłych wybitni uczeni to J. C. Maxwell czy lord Kelvin.

Architekturę epoki wiktoriańskiej cechował eklektyzm, naśladownictwo stylów historycznych (neogotyk i neoklasycyzm). Architekt Cockerell był projektantem budynku Banku Anglii, a Ch.Barry – gmachów Parlamentu po pożarze w 1834 r.

W późniejszym okresie poważną rolę odegrały nowe materiały, żeliwo i stal, czego przykładem jest stacja kolejowa Liverpool Street, nazywana »katedrą pary«.

W latach 70. i 80. XIX w. duży wpływ na etykę i obyczaje oraz na mentalność epoki wiktoriańskiej uzyskał purytanizm. Po śmierci księcia Alberta kólowa Wiktoria przez trzy lata nie pokazywała się publicznie. Następnie królowa Wiktoria swój dwór uczyniła przykładem surowych zasad, a życie codzienne licznej rodziny miało być wzorem do naśladowania (choć nie zawsze tak było). To wówczas pojawiły się pogłoski, że słynnym seryjnym mordercą kobiet – Kubą Rozpruwaczem, był ktoś związany z rodziną królewską. Na starość stała się bardzo popularna, jubileusze jej panowania – złoty w 1887 i diamentowy w 1897 – wyzwoliły wielki entuzjazm dla monarchini.

Po śmierci królowej Wiktorii królem został jej syn Edward VII, a następnie jego syn Jerzy V (1910–36). Ograniczono kompetencje Izby Lordów, a zwiększono Izby Gmin. Parlament uchwalił ustawy socjalne z inicjatywy ministra skarbu Davida Lloyda Georga.

W czasie pierwszej wojny światowej Anglia uczestniczyła w walkach po stronie Ententy przeciwko państwom centralnym (Niemcy, Austro-Węgry, Bułgaria, Turcja). Wojska brytyjskie uczestniczyły w walkach we Francji, na Bliskim Wschodzie, jak również na morzach, biorąc udział w blokadzie gospodarczej państw centralnych.

Dużo taktu i inicjatywy wykazał król Jerzy V, wnuk królowej Wiktorii, w 1917 r. przyjął on dla swej dynastii nazwę dynastii Windsorskiej, by zetrzeć jej niemieckie pochodzenie.

W 1918 r. wojna wreszcie się skończyła, a Angielki otrzymały prawa wyborcze, o które już dawno walczyły sufrażystki. Kobiety mogły studiować od 1879 r. na uniwersytecie londyńskim, ale w Oksford i Cambridge – dopiero po I wojnie.

W. Brytania odegrała znaczącą rolę na konferencji pokojowej. Premier David Lloyd George starał się nie dopuścić do zbytniego osłabienia Niemiec, zgodnie z zasadą równowagi europejskiej. Był przeciwny »nadmiernemu« terytorium odrodzonej Polski. Anglia uzyskała część kolonii niemieckich w Afryce i jako terytorium mandatowe dawne posiadłości tureckie na Bliskim Wschodzie (Irak, Palestyna). Poniosła jednak duże straty ludzkie (700 tys. zabitych) i materialne, z wierzyciela stała się dłużnikiem Stanów Zjednoczonych.

Pierwsze lata po wojnie to okres kryzysu gospodarczego, utrata pozycji potęgi przemysłowej. W nowych, rozwijających się gałęziach przemysłu (samochodowy, elektryczny, chemiczny) Anglia przegrywała w konkurencji z USA i z Niemcami. Duże zmiany zaszły na scenie politycznej. Partia Liberalna straciła swoją pozycję, większą rolę odgrywała Partia Pracy, socjaldemokratyczna, ale o korzeniach niemarksistowskich. Utrzymała swą pozycję Partia Konserwatywna.

Ponieważ problem irlandzki był niezwykle ważny dla Wielkiej Brytanii, już w 1914 r. przyznano jej szeroką autonomię, nie zapobiegło to jednak tragedii – wybuchowi powstania. W 1919 r. Irlandczycy proklamowali w Dublinie wolną Republikę Irlandii. Anglia musiała się z tym pogodzić i uznać Irlandię za suwerenne państwo i członka Brytyjskiej Wspólnoty Narodów, jednak 6 hrabstw Irlandii Północnej pozostało częścią Zjednoczonego Królestwa.

Ponieważ nasiliły się procesy emancypacyjne w innych częściach Imperium Brytyjskiego, uregulowano stosunki z dominiami (m.in. Kanada, Australia, N. Zelandia), uznając ich suwerenność, z pozostawieniem jednak więzi z metropolią. Postanowiono też przyznać status dominium Indiom. Ostatecznie w 1931 r. Imperium Brytyjskie przekształca się w Brytyjską Wspólnotę Narodów (British Commenwealth of Nations), forma ustrojowa została określona w tzw. Statucie westminsterskim.

Wielki kryzys gospodarczy wstrząsnął Anglią, ale już w roku 1932 gospodarka zaczęła przezwyciężać trudności. Zerwano z parytetem złota w walucie angielskiej, dzięki czemu towary brytyjskie były chętniej kupowane. Wprowadzono cła ochronne, równocześnie Anglia i państwa Commenwealthu stosowały wobec swych towarów taryfy preferencyjne.

W 1936 r. nastąpiły niespodziewane zmiany na tronie angielskim. Po śmierci Jerzego V krótko rządził Edward VIII, który ze względów obyczajowych (małżeństwo z rozwódką) abdykował na rzecz brata – Jerzego VI.

W 1937 r. szefem rządu brytyjskiego został Arthur Neville Chamberlain, polityk o dużym doświadczeniu, który jednak prowadził zgubną, nie tylko dla Anglii, politykę zagraniczną. Interesom W. Brytanii zagrażały w Europie Niemcy hitlerowskie, a w Azji Japonia. Chamberlain za wszelką cenę chciał uniknąć wojny, sformułował koncepcję »appeasementu«, czyli ustępstw, wobec żądań niemieckich i włoskich. W rezultacie III Rzesza dokonała zaboru Austrii, a Włochy zagarnęły Albanię. Haniebną rolę odegrał Chamberlain podczas konferencji w Monachium w 1938 r., kiedy to zapoczątkowano rozbiór Czechosłowacji. Często przypomina się słowa Chemberlaina, który po powrocie do kraju, po wyjściu z samolotu powiedział – »przynoszę wam pokój«. Pokój ten nie przetrwał jednak nawet roku.

W Anglii nie brakło jednak głosów rozsądku, domagano się zmiany polityki wobec Niemiec. Z rządu ustąpił minister spraw zagranicznych Anthony Eden oraz minister wojny Alfred Cooper. Szczególny wpływ na opinię publiczną miał Winston Churchill, zwolennik zasady równowagi i zachowania jedności Imperium, polityk pełniący wcześniej funkcje m.in. ministra handlu, wojny, pierwszego lorda Admiralicji.

Dopiero na początku 1939 r. podjęła Wielka Brytania na większą skalę zbrojenia i wprowadziła obowiązkową służbę wojskową. Udzielono też gwarancji zagrożonej przez Niemcy, Polsce. Po ataku na Polskę, w trzecim dniu wojny, Anglia i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę, jednak 12 września oba państwa uznały, że nie są w stanie udzielić Polsce pomocy zbrojnej.

Wielka Brytania była słabo przygotowana do wojny. Posiadała jednak potężny potencjał przemysłowy, chociaż paliwa przywożono głównie z Bliskiego Wschodu i USA. W ogóle dotąd większość surowców strategicznych i żywności przywożono z kolonii. Dzięki nowoczesnemu przemysłowi maszynowemu, łatwo było uruchomić produkcję zbrojeniową. Ze względu na wyspiarskie położenie i konieczność kontaktów z dominiami i koloniami, Anglia szczególną uwagę przywiązywała do rozwoju floty i lotnictwa. Na początku wojny utworzono gabinet wojenny, w którym początkowo pierwszym lordem Admiralicji, a następnie premierem został Churchill. Armia brytyjska podjęła działania przeciw Niemcom dopiero w 1940 r., w Norwegii, Francji i Belgii, ponosząc spore straty, głównie materialne (pozostawienie sprzętu przy ewakuacji przez Dunkierkę, aby uratować jak najwięcej ludzi).

Anglia odrzuciła propozycje pokojowe ze strony Niemiec, w tej sytuacji Niemcy podjęły w lipcu decyzję o realizacji planu »Seelowe« (Lew Morski). Zakładał on rozbicie angielskiego lotnictwa (RAF) – zwłaszcza myśliwskiego – a następnie lądowanie w południowej Anglii. Początkowo za cel posłużyły lotniska, w późniejszej fazie miasta – w tym sam Londyn.

O ile Niemcy mieli przytłaczającą przewagę liczebną, to wartość bojowa samolotów myśliwskich obu stron była przybliżona (Messerschmitt Me-109 był szybszy od Spitfire’a, a zwłaszcza Hurricane’a, ale za to mniej zwrotny). Atutem Brytyjczyków była skuteczna obrona przeciwlotnicza, oparta na sieci około 80 stacji radarowych, tysiącu posterunków obserwacyjnych oraz – o czym do dzisiaj nie mówi się głośno – odszyfrowywaniu meldunków niemieckich, przekazywanych osławioną Enigmą (szyfrem złamanym, jeszcze przed wojną, przez polskich kryptologów). To wszystko umożliwiało sprawne dowodzenie dywizjonami myśliwskimi. W powietrze wysyłano tyle maszyn, ile było akurat potrzebne. Poza tym Anglikom sprzyjał fakt, że walki rozgrywały się nad wyspą. Nie musieli – tak jak Niemcy – liczyć się z ubywającym paliwem, a w razie przymusowego lądowania bądź skoku mogli powrócić do jednostek. Mimo wszystko straty RAF-u były ogromne. Nadwątlone siły powietrzne zasilane były także innymi nacjami, wśród których rej wodzili Polacy. Symbolem ich udziału w Bitwie o Anglię stał się – osławiony książką A. Fiedlera – dywizjon 303, bazujący w podlondyńskim Northolt. Drugi dywizjon – 302 nie miał szans na okrycie się sławą, albowiem działał z dala od stolicy Wielkiej Brytanii. Należy pamiętać o tym, że większość Polaków, biorących udział w bitwie – zwłaszcza w początkowym jej okresie – walczyło w dywizjonach brytyjskich.

RAF rozstrzygnął bitwę na swoją korzyść we wrześniu i październiku. Choć za koniec bitwy przyjęto datę 31 października 1940 r., to paradoksalnie największe bombardowania (nocne) dotknęły Londyn w grudniu tego roku. Zresztą Niemcy bombardowali Anglię jeszcze w roku następnym.

Zmagania powietrzne nad Anglią weszły do historii jako Battle of Britain. W wyniku działań Luftwaffe straciło 1733 samoloty, a pozostałe 643 zostało uszkodzonych. Z kolei straty RAF-u wyniosły analogicznie – 915 i 450. Doceniając wysiłek lotników Churchill powiedział, że jeszcze nigdy w dziejach ludzkich zmagań, tak wielu nie zawdzięczało tak wiele, tak nielicznym.

Straty wśród ludności cywilnej były znaczne – zabitych i rannych około 100 tys. osób, zniszczonych i uszkodzonych około 20% domów w Anglii (do wiosny 1941 r.). Już w czasie bitwy Anglicy dokonywali nalotów bombowych na Niemcy (również polskie dywizjony).

Anglicy przekonali się, że prawdziwe są słowa Churchilla, który na początku swego urzędowania mówił, że jego rodaków czeka »krew, pot i łzy« w czasie działań wojennych. Znoszono ze zrozumieniem trudne warunki, kartki, oszczędzanie wszystkiego, łącznie z wodą do kąpieli (w wannach farbą malowano linię, do której mogła sięgać woda).

Od lata 1940 r. w Anglii przebywał, po ewakuacji z Francji, na zaproszenie premiera Churchilla polski rząd na uchodźstwie z generałem W. Sikorskim.

Brytyjczycy, po wygranej bitwie, angażowali swe siły w basenie M. Śródziemnego i w północno-wschodniej Afryce. Po ataku Niemiec na ZSRR Anglia zawarła układ z Sowietami. Atak Japonii na Pearl Harbour i przystąpienie do wojny USA, oznaczały powstanie silnej koalicji antyhitlerowskiej. Równocześnie rozpoczęły się ciężkie walki z Japonią w koloniach, w których Anglicy początkowo ponosili straty – najbardziej dramatycznym wydarzeniem był upadek twierdzy w Singapurze (70 tys. Anglików w niewoli), co Churchill określił jako »największą klęskę w dziejach oręża brytyjskiego«.

Ciężkie straty ponosili Brytyjczycy na morzach, gdzie okręty i statki handlowe były atakowane przez niemieckie łodzie podwodne, łączące się w »wilcze stada«. Powodowało to ogromne straty sprzymierzonych, a przecież Anglia nie mogłaby egzystować bez pomocy zza Atlantyku. Dopiero w 1943 r. walki na Atlantyku nieco osłabły. Już w 1942 r. Anglicy odnieśli sukcesy w walkach z Rommlem w Afryce, następnie we Włoszech.

Wielka Brytania stała się bazą dla wojsk alianckich przed lądowaniem w Normandii w 1944r.

Winston Churchill, niekwestionowany przywódca W. Brytanii w czasie wojny, uczestnik licznych konferencji oraz spotkań tzw. wielkiej trójki w Teheranie, Jałcie i Poczdamie, przegrał wybory 5 lipca 1945 r. Klęska Partii Konserwatywnej była wielkim wstrząsem. W trakcie konferencji w Poczdamie zastąpił go Clement Attlee, ze zwycięskiej Partii Pracy. Współpracował on z wybitnymi politykami m.in. Ernestem Bevinem (min. spraw zagranicznych), sir Saffordem Crippsem i Herbertem Morrisonem.

Rząd Partii Pracy upaństwowił Bank Anglii, kopalnie węgla, produkcję elektryczności i gazu, koleje, komunikację drogową, stocznie i doki portowe. Przeprowadzono też reformy socjalne – podwyższono ubezpieczenia emerytalne, chorobowe, zasiłki dla bezrobotnych i utworzono Narodową Służbę Zdrowia. Programu tego nie zrealizowano do końca, zbyt dużo Anglia miała zobowiązań i trudności po zakończeniu wojny. Społeczeństwo od początku wojny było obciążone niezwykle wysokimi podatkami. Trzeba pamiętać, że zwycięstwo nad Niemcami w I i II wojnie światowej sfinansowały USA i W. Brytania.
Anglia była zaniepokojona nowym podziałem Europy i świata, rozwojem komunizmu i zwiększeniem wpływów ZSRR. Własna strefa okupacyjna w północno-zachodnich Niemczech była wielkim obciążeniem finansowym.

W końcu 1945 r. Wielka Brytania otrzymała olbrzymi kredyt z USA (4,4 mld dolarów), spłaty rozłożono na 50 lat. Mimo to sytuacja wewnętrzna była ciężka, w lipcu 1946 r. wprowadzono kartki na chleb i mąkę, czego nie było nawet w czasie wojny. Utrzymano też, obowiązujące w czasie wojny, kartki na inne towary. Trzeba dodać, że na kontynencie sytuacja była jeszcze gorsza.

Anglia stanęła też przed problemem narastania konfliktów w koloniach, kwestią tzw. zimnej wojny itp. Jerzy VI podpisał w 1947 r. ustawę o niepodległości Indii, powstały dwa państwa – Indie i Pakistan. Przekazanie władzy przez wicekróla lorda Mountbattena nastąpiło 15 VIII 1947 r. Podobnie, w sposób pokojowy Wielka Brytania »wycofywała się« ze swych kolonii i terytoriów zależnych, starając się o ich pozostanie w Brytyjskiej Wspólnocie Narodów.

W zachodniej Europie, po wojnie, komuniści mieli duże wpływy, wchodzili nawet w skład rządów np. we Francji i we Włoszech. Generał de Gaulle mówił, że komuniści są o etap Tour de France od Paryża. Aby zniwelować ich wpływy Stany Zjednoczone przedstawiły plan pomocy dla zniszczonej Europy, tzw. plan Marshalla. W ramach tej pomocy Wielka Brytania miała otrzymać ponad 3 mld dolarów, faktycznie ze względu na wojnę w Korei, otrzymała 2,7 mld. dolarów. Pomoc ta była bezwzrotna, tylko państwa neutralne miały ją zwracać w ratach.

W 1949 r. Wielka Brytania współuczestniczyła w utworzeniu NATO.

Jak już wspomniano, W. Brytania prowadziła mądrą politykę dekolonizacji, nie wikłała się w wojny o utrzymanie swych wpływów, jak robiła to Francja w Wietnamie czy Algierii. W sumie jednak proces ten był długotrwały i kosztowny, absorbował siły zbrojne, gospodarkę i społeczeństwo. Proces ten trwał dziesięciolecia, a ma znaczenie jeszcze obecnie. Przez lata inwestowano w dominiach i koloniach, gdzie była tańsza siła robocza i surowce, podczas gdy w Anglii urządzenia były coraz bardziej przestarzałe, podobne jak drogi i koleje. Waluta brytyjska nie była oparta na przej-rzystym systemie dziesiętnym, podobnie jak miary i wagi nie miały związku z systemem metrycznym, a ruch drogowy był lewostronny. Wszystko to zaczęło utrudniać rozwój gospodarki i handlu międzynarodowego.

Mimo demokracji, podziały klasowe pozostawały bardzo głębokie. Przedstawiciele wyższych warstw zdobywali wykształcenie w elitarnych szkołach i uniwersytetach. Nawet język różnił niższe i wyższe klasy. Tutaj pewien postęp był związany z działalnością BBC, która starała się narzucić jeden sposób wymowy i zjednoczyć Anglików pod tym względem.

Mimo trudności gospodarczych Anglia, chcąc zachować pozycję mocarstwa (miała ją m.in. dzięki zasiadaniu jako członek stały w Radzie Bezpieczeństwa ONZ), podjęła wielki wysiłek finansowy i wyprodukowała w 1952 r. bombę atomową, a w roku 1957 – wodorową. Wielka Brytania starała się też utrzymać swe wpływy na Bliskim i Środkowym Wschodzie.

Po śmierci Jerzego VI, królową została jego starsza córka – Elżbieta, jako Elżbieta II. Od początku panowania bardzo jej zależało na utrzymaniu Commenwealthu, chociaż jest to całkowicie dobrowolne zrzeszenie państw, które kiedyś podlegały W. Brytanii, których władze rządzące znają język angielski i gdzie zachowało się nieco wzorowanych na W. Brytanii instytucji i zwyczajów. Królowa Elżbieta jest uznawana za tytularną głowę kilkudziesięciu państw Brytyjskiej Wspólnoty Narodów.

W latach 60. do władzy wróciła Partia Pracy z nowym liderem Haroldem Wilsonem, który pragnął kontynuacji reform z lat 40., planował ponowną nacjonalizację przemysłu stalowego, okazało się to jednak niemożliwe. Rząd zreformował jedynie szkolnictwo, przywrócił bezpłatne lecznictwo i zwiększył opiekę socjalną. W 1967 r. trzeba było ogłosić dewaluację funta szterlinga o 14% (z 2,8 do 2,4 dolara). Pośrednim skutkiem były straty finansowe PRL, która za Gomułki trzymała swoje aktywa dewizowe w postaci funtów szterlingów w Londynie.

Wielka Brytania odmówiła wówczas Stanom Zjednoczonym udziału w wojnie w Wietnamie, ogłosiła też likwidację brytyjskich zobowiązań militarnych na wschód od Suezu.

Na tym tle, jak w całym świecie zachodnim, dokonywały się szybkie zmiany społeczne i obyczajowe, które uczyniły z Anglii centrum kultury młodzieżowej. Światową sławę zdobyły takie brytyjskie zespoły rockowe, jak The Beatles i The Rollig Stones, a także moda angielska. To w Londynie Mary Quant wylansowała modę na minispódniczki.

Pod koniec lat 60. znów zaogniła się kwestia irlandzka, w 1969 r. w Ulsterze trwały walki pomiędzy radykalnymi ugrupowaniami protestanckimi i katolickimi (IRA), rząd brytyjski wysłał tam wojska. W latach 70. trwały walki w mieście Derry (ang. Londonderry). W 1973 r. przeprowadzono w Irlandii Północnej plebiscyt, w którym 57% uprawnionych do głosowania opowiedziało się za przynależnością do Zjednoczonego Królestwa. Walki trwały nadal, działacze katoliccy byli internowani przez wojsko, bez sądu. Z kolei Tymczasowa IRA dokonywała zamachów bombowych. W 1982 r. bomby IRA wybuchły w londyńskim Hyde Parku i Regent’s Park, zabijając kilkanaście osób. Rząd M. Thatcher nie szedł na żadne ustępstwa wobec prowadzących głodówki w więzieniach członków IRA (miało miejsce 10 przypadków śmierci) i dążył do zdławienia terroru siłą. IRA chciała natomiast nadzwyczajnego traktowania skazanych członków tej organizacji przez Anglików. Wobec odmowy w październiku 1984 r. Tymczasowa IRA dokonała zamachu bombowego na hotel w Brighton, gdzie przebywała pani premier. Zginęły 4 osoby, w sumie w innych zamachach w tym czasie zginęły 64 ofiary terroru. W 1991 r. przeprowadzono zamach na siedzibę premiera przy Downing Street 10.

W 1970 r. do władzy wracają konserwatyści. Jednym z ich celów było wprowadzenie Anglii do EWG, tym bardziej że ich próby w 1963r. na skutek oporu de Gaulla spaliły na panewce. Z początkiem 1973r. Wielka Brytania stała się członkiem EWG. Rząd Heatha zapowiedział stopniowe wprowadzenie systemu metrycznego, miar i wag. Zmieniono też system pieniężny, dzieląc funta na sto pensów.

Obok problemu irlandzkiego, pojawiły się separatystyczne tendencje Szkotów i Waljczyków. Zaostrzyły się również antagonizmy rasowe w miarę napływu ludności kolorowej. W 1971 r. poddano imigrację obywateli i obcych jednakowej kontroli (z wyjątkiem Republiki Irlandzkiej). Każdy obywatel Commenwealthu i Republiki Irlandzkiej po 5 latach zamieszkiwania mógł uzyskać obywatelstwo Zjednoczonego Królestwa. Gdy w 1972 r. prezydent Ugandy Idi Amin (niedawno zmarły tyran i morderca) wypędził Azjatów, głównie Hindusów posiadających paszport brytyjski, 27 tys. z 60 tys. przyjęła Wielka Brytania. Natomiast możliwości wjazdu na wyspy i uzyskania pracy obywatele Comenwealthu mają większe niż obywatele innych państw, w tym Polski. W 1983 r. weszła w życie ustawa o obywatelstwie brytyjskim – obywatelem jest ten, którego rodzice są Brytyjczykami i tylko takie osoby mogą się osiedlać. Poza tym, kto mieszkał 5 lat, biegle mówi po angielsku i ma dobre cechy charakteru. Osobnym pojęciem jest obywatelstwo zamorskie – nie przechodzi na następne pokolenia.

W latach 70. na pewien czas do władzy wrócili laburzyści, ale nie poradzili sobie z trudną sytuacją gospodarczą – kryzysem energetycznym, ogromnym bezrobociem, kolejną dewaluacją funta. Strajki górników udało się zażegnać podwyżką płac.

Po upadku rządu laburzystów, na skutek wotum nieufności (jednym głosem przewagi), rozpisano nowe wybory, które wygrywają konserwatyści, a premierem zostaje Margaret Thatcher. Jej rządom sprzyjała dobra koniunktura gospodarcza, a przede wszystkim eksploatacja złóż ropy naftowej spod dna Morza Północnego w pobliżu Szkocji. Thatcher jest jedną z bardziej kontrowersyjnych postaci na angielskiej scenie politycznej. Część polityków nazywało ją – this women (ta kobieta), uważając, że jej horyzonty myślowe są właściwe gospodyni domowej. Biorąc pod uwagę jej żelazną wolę, konsekwencję i bezwzględne posługiwanie się ludźmi, inni nadali jej przydomek Iron Lady (»żelazna dama«).

Istotne decyzje podjęła premier Thatcher w sprawie zmian w strukturze sił zbrojnych. Brytyjskie okręty podwodne wyposażono w amerykańskie głowice »Trydent«, zbudowano nowe okręty z takimi głowicami. W 1982 roku Wielka Brytania stoczyła z Argentyną wojnę o wyspy Falklandy (Malwiny). Argentyna zajęła te wyspy, których mieszkańcy – 1800 pochodzących z Anglii pasterzy, nie chciało być obywatelami Argentyny. Anglicy odnieśli sukces, m.in. dzięki amerykańskim satelitom wywiadowczym zatopili największy pancernik argentyński »General Belgrano«.

W 1983 r. Thatcher ponownie wygrała wybory, mimo dużego bezrobocia (10% siły roboczej). Thatcher, podobnie jak prezydent USA Reagan, była zwolenniczką walki z inflacją, a nie z bezrobociem, opowiadała się za doktryną monetaryzmu. Nie poprawiło to sytuacji gospodarczej, zresztą pani premier twierdziła, że wielu bezrobotnych dlatego nie pracuje, że ma zbyt wysokie zasiłki.

Uważała, że każdy powinien liczyć na siebie, a nie na pomoc państwa.

Największym konfliktem społecznym stał się wielki strajk górników protestujących przeciwko zamykaniu nierentownych kopalń. Strajk trwał od marca 1984 r. do marca 1985 r., dochodziło do starć z policją. Mimo że sympatia społeczeństwa, wyrażana również przez popularnych muzyków (Stinga, Petera Gabriela i zespół U2), była po stronie strajkujących, górnicy przegrali. Zgodnie z nowym prawem pracy ich strajk uznano za nielegalny i niczego nie wywalczyli.

W 1986 r. premier Thatcher i prezydent Francji F. Mitterand podpisali umowę o budowie tunelu pod kanałem La Manche. Eurotunel funkcjonuje od roku 1994.

Thatcher krytykowała instytucje EWG, zarzucając im nadmierną biurokrację, była też przeciwna likwidacji granic w Unii, ponieważ spowoduje to, że swobodnie będą przenikać »terroryści, handlarze narkotyków i niepożądani imigranci«.

W roku 1988 Thatcher po raz ostatni została premierem, bijąc w ten sposób rekord długości urzędowania premiera Wielkiej Brytanii. Jednak w 1990 r. tempo rozwoju gospodarczego uległo zwolnieniu, zyski z prywatyzacji wyczerpały się. Bardzo niepopularne były takie posunięcia rządu, jak ograniczenie progresji podatkowej, a szczególnie wprowadzenie podatku pogłównego (poll-tax), który szczególnie dotknął biedniejszych. Pod koniec 1990 r. pani premier zrezygnowała ze stanowiska. Następnym premierem został J. Major, pełniący również funkcję nowego przywódcy Partii Konserwatywnej. Od 1997 r. premierem jest Tony Blair, przywódca Partii Pracy.

Wielka Brytania uczestniczyła, wraz ze Stanami Zjednoczonymi, w operacji »Pustynna Burza« w 1991r., jak i ostatnio w obaleniu reżimu Saddama Husajna i w okupacji Iraku.

W ostatnich latach uzyskano znaczny postęp w kwestii Irlandii Północnej, gdy do rozmów z rządem włączyła się partia Sinn Fein z charyzmatycznym przywódcą Geery Adamsem. W 1998 r. porozumienie podpisały rządy Wielkiej Brytanii, Republiki Irlandii i najważniejsze partie Ulsteru. Większość ludności Republiki Irlandii i Ulsteru w referendum poparła to porozumienie.

Wielka Brytania zachowała pozycję jednego z najbardziej znaczących państw Europy, a obecnie dzięki współpracy z Niemcami zaczyna odgrywać dominującą rolę w Unii Europejskiej.

Dodaj komentarz